Örme, iplik, boya, baskı, terbiye, kalite-testi ve tedarik süreçlerinde sık geçen terimlerin kısa, doğru tanımları. Yukarıdaki arama kutusundan terim arayabilir veya kategoriye göre süzebilirsiniz. Bir terimi bulduğunuzda ilgili kumaş kılavuzlarına ya da kumaş kataloğuna geçebilirsiniz.

Süprem: Tek plakalı yuvarlak örme makinesinde üretilen, tek yüzü düz diğer yüzü ilmekli en temel örme yapısı (single jersey). Hafif–orta gramaj ve akıcı döküm.
İnterlok: Çift plakalı makinede iki ribananın iç içe örülmesiyle elde edilen; her iki yüzü de düz, dolgun ve boyutsal olarak stabil yapı (interlock).
Ribana: 1×1 düz-ters ilmek dizilimiyle enine yüksek esneklik veren örgü (1×1 rib); manşet, yaka ve bel lastiklerinde kullanılır.
Kaşkorse: 2×2 ribana yapısı (2×2 rib); ribanaya göre daha belirgin kabarık dikey hat ve daha tok bir tutuş verir.
İki iplik / Üç iplik: Astar ipliğiyle dolgunlaştırılan, iç yüzü havlandırılabilen kışlık örme (two/three-thread fleece); sweatshirt ve eşofmanın temelidir.
Pike: Yüzeyde küçük baklava/petek dokusu oluşturan örgü (piqué); polo tipi ürünlerde tercih edilir.
Jakar: İlmek seçimiyle yüzeyde çok renkli veya desenli motif örülen yapı (jacquard).
Ponte di Roma: Çift plakalı, tok ve az esneyen, iyi form tutan çift örme yapısı; elbise ve ceket-benzeri örme ürünlerde kullanılır.
Gramaj (GSM): Metrekare başına gram (g/m²); kumaşın ağırlığını, tokluğunu ve dökümünü belirleyen temel ölçü.
En: Kumaşın veya baskının kullanılabilir genişliği (width); tüp en veya açık en olarak ifade edilir.
Tüp en / Açık en: Örme kumaşın boru biçiminde (tubular) ya da kesilip açılmış (open-width) formu; finisaj ve baskı uygunluğunu etkiler.
Spirality (dönme): Tek katlı örmede iplik bükümünden kaynaklanan dikey hattın eğrilmesi; uygun finisaj ve dengeli büküm ile kontrol edilir.
Makine inceliği (gauge, E): 25,4 mm başına iğne sayısı; örme makinesinin inceliği. İnce gauge daha küçük ilmek ve daha ince kumaş verir ve kullanılan iplik numarasıyla eşleşmelidir.
Sıkılık faktörü (K): Örmenin sıklığını gösteren K = √tex / ilmek-uzunluğu değeri; gramajı, boyutsal kararlılığı ve spiraliteyi belirleyen temel mühendislik parametresi.
Likra / Elastan: Kumaşa esneklik ve geri dönüş kazandıran elastomerik iplik (elastane/spandex); örgüye genellikle %3–8 oranında katılır.
Penye (combed): Tarama ile kısa lifleri ayrılmış; daha düzgün, parlak ve dayanıklı pamuk ipliği. Üst-segment örmede tercih edilir.
Karde (carded): Taranmamış, görece tüylü ve ekonomik pamuk ipliği; süprem ve sweat tabanlarında yaygın.
Open-end (rotor): Rotor eğirme yöntemiyle üretilen hacimli, ekonomik iplik; mukavemeti ring ipliğe göre daha düşüktür.
Ring iplik: Ring eğirme ile üretilen, yüksek mukavemet ve düzgünlük veren iplik.
Kompakt iplik: Tüylülüğü azaltılmış, daha düzgün ve mukavemetli ring ipliği; daha temiz bir kumaş yüzeyi sağlar.
Vorteks iplik (MVS): Hava-jeti vorteks eğirmeyle (MVS) üretilen iplik; düşük tüylülük, iyi pilling ve aşınma direnci, görece sert tutum; ring ve open-end yöntemlerine alternatif.
Viskon (rejenere selüloz): Rejenere selüloz lifi (viscose/rayon); yüksek döküm ve yumuşak tutum, ancak ıslakken mukavemeti düşer.
Modal: Yüksek mukavemetli modifiye viskon lifi; ipeksi tutum ve iyi yıkama dayanımı.
Tencel / Lyocell: Kapalı-döngü çözücü prosesiyle üretilen lyocell lifi; sürdürülebilir, nefes alan, yumuşak.
Polyester (PES): Sentetik lif; dispers boyanır, dayanıklıdır ve nem yönetimi finisajlarına uygundur.
rPET (geri dönüşümlü polyester): PET şişe vb. kaynaklardan geri kazanılan polyester; GRS/RCS kapsamında sertifikalandırılabilir.
Ne (İngiliz pamuk numarası): Birim ağırlıkta iplik uzunluğunu gösteren numara; değer yükseldikçe iplik incelir (ör. Ne 30/1).
Nm (metrik numara): 1 gram iplikten elde edilen metre uzunluğu; değer yükseldikçe iplik incelir.
Tex / Dtex: 1000 m ipliğin gram ağırlığı (doğrudan numara); değer yükseldikçe iplik kalınlaşır.
Denye (denier): 9000 m ipliğin gram ağırlığı; filament inceliğini ifade eder.
Büküm (TPM): Metre başına büküm sayısı (turns per metre); ipliğin mukavemetini ve tutumunu etkiler.
Micronaire: Pamuk lifinin incelik/olgunluk ölçüsü (hava geçirgenliğiyle); tipik prim aralığı 3,7–4,2, iskonto-yok bandı 3,5–4,9. Boya alımını ve barre/çizgi riskini etkiler.
UHML (lif uzunluğu): Üst-yarı ortalama lif uzunluğu (Upper-Half Mean Length); HVI ile inç/mm cinsinden ölçülür. Uzun elyaf daha ince, düzgün ve mukavemetli iplik sağlar.
ELS (ekstra uzun elyaf): Extra-Long Staple pamuk (≥1-3/8 inç / ~35 mm); Pima/Supima gibi, daha ince ve mukavemetli premium iplik için kullanılır.
Tarama döküntüsü (comber noil): Penye (tarama) sırasında ayrılan kısa lif döküntüsü; tipik %15–20. Kısa lifin uzaklaştırılması penye ipliğin düzgünlüğünü ve parlaklığını artırır.
Reaktif boyama: Selülozik liflerle (pamuk) kovalent bağ kuran, yüksek yıkama haslıklı boyama yöntemi.
Dispers boyama: Polyester ve sentetik liflerin yüksek sıcaklık/basınçta boyandığı yöntem.
Pigment boyama: Bağlayıcı ile yüzeyde tutturulan pigmentle boyama; yumuşak vintage tutum, düşük su tüketimi.
Garment dye: Dikilmiş ürünün boyanması; yıkanmış/vintage görünüm ve parti-bazlı renk esnekliği sağlar.
Çivit / İndigo: Klasik denim mavisini veren küpe (vat) boyarmaddesi (indigo).
Fikse: Boya veya baskının life kalıcı olarak sabitlenmesi işlemi (fixation).
Metamerizm: Bir ışık altında eşleşen iki rengin başka bir ışık kaynağında farklı görünmesi; ışık-kaynağı uyumu gerektirir.
Ham kumaş (greige): Boyanmamış ve terbiye görmemiş örgü; tüm boya, baskı ve terbiye süreçlerinin girdisidir.
Terbiye: Kumaşa nihai görünüm, tutum ve performans kazandıran ıslak ve kuru işlemler bütünü (textile finishing).
Ön terbiye (pretreatment): Boya öncesi hazırlık: hasıl sökme, yakma (singeing), ağartma ve gerektiğinde merserizasyon.
Apre: Kumaşa belirli bir tutum veya yüzey efekti (yumuşaklık, sertlik, su iticilik) veren bitim işlemi.
Şardonlama (brushed): Kumaş yüzeyinin tellerle taranarak havlandırılması (raising/brushing); polar ve içi havlı kumaşlarda uygulanır.
Merserizasyon: Pamuğun gerilim altında kostikle işlenerek parlaklık, mukavemet ve boya alımının artırılması.
Biyo-parlatma (bio-polishing): Selülaz enzimleriyle yüzeydeki gevşek lif uçlarının temizlenmesi; daha düzgün yüzey, azalan boncuklanma (pilling) ve daha canlı renk sağlar (enzimatik temizleme).
Fibrilasyon: Lyocell gibi liflerde yüzeyde mikro-fibrillerin kalkması; kontrollü enzim/finisajla şeftali-tutum efektine ya da istenmeyen tüylenmeye dönüşebilir.
Sanfor: Mekanik ön-çektirme işlemi; yıkama sonrası boyut çekmesini azaltır.
Kompaktlama: Örme finisajında en ve gramajın sıkıştırılarak çekme kontrolünün sağlanması.
Ramöz (stenter): En ve gramajı sabitleyen, heat-set ve kurutma yapan finisaj makinesi.
Heat-set (ısıl fikse): Elastan/sentetik içeren kumaşta ısıl işlemle boyutsal sabitleme.
Wicking (nem taşıma): Teri yüzeye taşıyıp hızlı kurumayı sağlayan kapiler finisaj; aktif giyimde kritik.
Hidrofilik / Hidrofobik apre: Yüzeyi nem-çeken (hidrofilik) ya da su-iten (hidrofobik) hale getiren bitim.
Antimikrobiyal apre: Bakteri ve koku oluşumunu baskılayan finisaj.
Haslık: Kumaş renginin yıkama, sürtme, ışık ve tere karşı gösterdiği dayanım (fastness).
Renk haslığı: Rengin yıkama, ışık, sürtme ve ter gibi etkenlere karşı kalıcılığını ölçen haslık türü (colour fastness).
ΔE (Delta E): İki renk arasındaki algısal fark ölçüsü; KARCEM ΔE<1 toleransıyla parti-içi ve partiler-arası renk tutarlılığı hedefler.
CMC(l:c) / ΔE2000: Tekstilde kullanılan gelişmiş renk farkı formülleri (CMC 2:1 ve CIEDE2000); göz algısına daha yakın sonuç verir.
Lab-dip: Toplu üretim öncesi hazırlanan renk onay numunesi; ΔE ile değerlendirilip onaylanır.
Crocking (sürtme haslığı): Kuru ve yaş sürtmede renk transferinin 1–5 skalasında değerlendirilmesi.
ISO 105: Renk haslığı test standartları serisi (ör. C06 yıkama, X12 sürtme, B02 ışık).
AATCC: ABD tekstil test yöntemleri (ör. 61 yıkama, 8 crocking, 16 ışık haslığı).
Pilling (boncuklanma): Yüzeyde lif topaklanması; Martindale veya box yöntemiyle ölçülür.
Martindale: Aşınma ve pilling direncini devir sayısıyla ölçen test cihazı/yöntemi.
Boyut stabilitesi: Kumaşın yıkama ve kullanım sonrası ölçüsünü koruması; düşük çekme oranı (dimensional stability).
4-puan sistemi: Kumaş hatalarını boyutuna göre 1–4 puanla derecelendiren muayene standardı.
GSM toleransı: Hedef gramajdan kabul edilebilir sapma payı; örme için tipik olarak ±%5.
g/tex (lif mukavemeti): Lif mukavemeti birimi (gram/tex); HVI raporunda pamuğun mukavemetini gösterir. Yüksek değer daha güçlü, daha az kopuşlu iplik demektir.
ESPR: AB Sürdürülebilir Ürünler için Eko-Tasarım Tüzüğü; tekstilde dayanıklılık, geri-dönüştürülebilirlik ve DPP çerçevesini kurar.
DPP (Dijital Ürün Pasaportu): Ürün başına dijital izlenebilirlik kaydı; ESPR altında kademeli zorunlu hale gelir.
MRSL: Üretimde kullanımı kısıtlanan kimyasallar listesi (Manufacturing Restricted Substances List, ZDHC).
ZDHC: Zero Discharge of Hazardous Chemicals programı; MRSL ve atıksu kılavuzlarıyla kimyasal yönetimi.
ZLD (Sıfır Sıvı Deşarj): Atıksuyun geri kazanılıp deşarjın sıfırlandığı su yönetimi yaklaşımı.
REACH / SVHC: AB kimyasal tüzüğü ve yüksek önem arz eden maddeler (Substances of Very High Concern).
OEKO-TEX STANDARD 100: Zararlı madde testinden geçmiş ürünleri belgeleyen sertifika.
GRS (Global Recycled Standard): Geri dönüştürülmüş içeriği doğrulayan (sertifika için min. %20; logo/etiket iddiası için min. %50) ve ayrıca sosyal, çevresel ve kimyasal kriterler getiren Textile Exchange standardı; Scope ve Transaction Certificate ile izlenir.
RCS (Recycled Claim Standard): Geri dönüştürülmüş içeriği %5’ten itibaren yalnızca içerik bazında doğrulayan Textile Exchange izlenebilirlik standardı (RCS 100: %95–100; RCS Blended: %5–95); sosyal/çevresel kriter içermez.
OCS (Organic Content Standard): Bir üründeki organik lif içeriğini hammaddeden son ürüne kadar gözetim zinciriyle (chain of custody) doğrulayan Textile Exchange standardı; yalnız içerik takibi yapar, işleme/kimyasal kriteri içermez (krş. GOTS).
CCS (Content Claim Standard): GRS, RCS ve OCS’nin altında yatan gözetim zinciri (chain of custody) çerçevesi (Textile Exchange); sertifikalı içeriğin zincir boyunca izlenmesini sağlar.
Scope Certificate (SC): Bir tesisin belirli bir malzeme veya standardı işlemeye yetkili olduğunu gösteren belge; sevkiyata özel değildir, tek başına ürün kanıtı sayılmaz.
Transaction Certificate (TC): Her sevkiyata eşlik eden, o spesifik malların sertifikalı içeriğe uygunluğunu kanıtlayan belge. Bir iddianın gerçek kanıtı logo değil TC’dir.
Kütle dengesi (mass balance): Sertifikalı ve sertifikasız girdinin oransal olarak izlendiği gözetim zinciri modeli; fiziksel ayrıştırmadan (segregation) daha zayıf bir izlenebilirlik sağlar.
CBAM: AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması; karbon-yoğun ithalata sınırda maliyet getirir.
EPR: Genişletilmiş üretici sorumluluğu; tekstil atığının toplanması/geri-dönüşümü yükümlülüğü.
Scope 3: Tedarik zinciri kaynaklı dolaylı sera gazı emisyonları; tekstilde toplam ayak izinin büyük kısmı.
Fason (CMT): Markanın talimatı ve çoğu zaman malzemesiyle yalnız üretim/işlem hizmeti (commission / cut-make-trim).
MOQ (minimum sipariş): Üretim için kabul edilen en düşük sipariş miktarı; renk/gramaj bazında değişebilir.
Lead time (termin): Siparişin onaydan teslime kadar geçen süresi.
Incoterms (FOB/CIF): Uluslararası teslimde maliyet ve sorumluluk paylaşımını tanımlayan ticaret terimleri.

Tekstil Terimleri Sözlüğü

Birlikte çalışalım.